Chảy sữa (Galactorrhoea)
Mô tả: Chảy sữa là tình trạng tiết sữa từ vú không liên quan đến quá trình mang thai hoặc cho con bú. Ở nữ giới, nó xảy ra khi không có thai hoặc không đang cho con bú. Ở nam giới, đây luôn là một tình trạng bệnh lý.
Nguyên nhân: • Tăng prolactin máu (xem Bảng 7.3) • Vô căn (không rõ nguyên nhân) • Bệnh gan (hiếm gặp) • Suy sinh dục
Cơ chế: Prolactin thường kích thích sự phát triển của vú và các tuyến tiết sữa, thúc đẩy quá trình sản xuất sữa sau sinh. Estrogen và Progesterone cũng cần thiết để hỗ trợ sự phát triển của vú. Trong điều kiện bình thường, prolactin (không giống như các hormone tuyến yên khác) chịu sự ức chế liên tục của dopamine. Dopamine được tiết ra liên tục từ nhân cung (arcuate nucleus) và truyền qua trục dưới đồi – tuyến yên đến thùy trước tuyến yên (tế bào hướng prolactin), từ đó ngăn chặn các tế bào này sản xuất prolactin (xem Hình 7.13). Do đó, tăng prolactin máu và chảy sữa có thể do các nguyên nhân sau: 1. Tiết prolactin quá mức. 2. Gián đoạn quá trình ức chế dopamine bình thường. 3. Giảm thanh thải prolactin. Lưu ý: Ngay cả khi có tình trạng tăng prolactin máu, không nhất thiết sẽ có chảy sữa. Cơ chế do thuốc: Các thuốc chống loạn thần thường dùng (như olanzapine, risperidone) và thuốc chống nôn (như metoclopramide) có tác dụng chính là phong tỏa thụ thể dopamine. Điều này có thể làm giảm tác dụng ức chế của dopamine đối với prolactin, dẫn đến tăng prolactin máu. Metoclopramide hoạt động bằng cách làm cạn kiệt dự trữ dopamine và ức chế cạnh tranh sự chuyển đổi L-DOPA thành dopamine, do đó làm giảm dopamine và gián tiếp gây tăng prolactin. Verapamil có tác dụng phụ kích thích trực tiếp các tế bào hướng prolactin, dẫn đến sản xuất nhiều prolactin hơn. Các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRI) làm tăng nồng độ serotonin có sẵn, có tác dụng kích thích tiết prolactin. U tuyến yên tiết prolactin (Prolactinoma): U tuyến yên tiết prolactin là một loại u tuyến yên, phát triển từ các tế bào hướng prolactin của thùy trước tuyến yên. U này tiết ra một lượng lớn prolactin và không thể bị ức chế hiệu quả bởi mức dopamine bình thường. Chèn ép cuống tuyến yên: Chèn ép cuống tuyến yên do bất kỳ nguyên nhân nào (ví dụ: u sọ hầu, chấn thương, u tuyến yên) sẽ làm gián đoạn đường dẫn trục dưới đồi – tuyến yên bình thường. Đường dẫn này cho phép dopamine từ nhân cung đi qua hệ thống mạch cửa đến các tế bào hướng prolactin để ức chế tiết prolactin. Kết quả là tăng prolactin máu. Suy giáp: Trong suy giáp, hormone giải phóng thyrotropin (TRH) tăng cao do nồng độ hormone tuyến giáp thấp, trong một phản ứng bù trừ. TRH là một yếu tố giải phóng prolactin mạnh. Kích thích thành ngực: Kích thích thành ngực do bất kỳ nguyên nhân nào (ví dụ: phẫu thuật vú, chấn thương cơ học, zona) có thể tạo ra phản xạ thần kinh để kích thích sản xuất prolactin, thông qua việc ức chế dopamine. Người ta cho rằng sự kích thích được truyền qua các dây thần kinh liên sườn đến cột sau tủy sống, sau đó đến thân não và vùng dưới đồi, cuối cùng làm giảm tiết dopamine. Bệnh to đầu chi (Acromegaly): Tăng prolactin máu và chảy sữa có thể do: 1. Hiệu ứng khối của u tuyến yên gây chèn ép cuống tuyến yên. 2. Hormone tăng trưởng quá mức có tác dụng kích thích prolactin. 3. Trong một số ít trường hợp, u tuyến yên có thể đồng thời sản xuất hormone tăng trưởng và prolactin. Suy thận: Giảm thanh thải prolactin được cho là cơ chế chính. Chảy sữa ở trẻ sơ sinh: Mức estrogen mẹ cao được truyền qua nhau thai, dẫn đến sự phát triển của mô tuyến vú thai nhi.
Ý nghĩa lâm sàng: Đối với bất kỳ nam giới nào hoặc nữ giới không đang cho con bú mà có chảy sữa, cần chú ý. Đây là một dấu hiệu không đặc hiệu và nếu có, cần khai thác tiền sử bệnh và thăm khám tổng quát để tìm các dấu hiệu xác định hơn. Một số thông tin quan trọng cần nhớ: • Hầu hết phụ nữ bị u tuyến yên tiết prolactin sẽ có chảy sữa, nhưng điều này ít phổ biến hơn ở nam giới. • 13% bệnh nhân mắc bệnh to đầu chi có thể có chảy sữa, và 2% bệnh nhân suy giáp nguyên phát sẽ có mức prolactin cao. • Ít hơn 10% các trường hợp chảy sữa là do bệnh hệ thống; các nguyên nhân do thuốc, vô căn, sinh lý và do khối u (ví dụ: u tuyến yên tiết prolactin) phổ biến hơn.
