3.10.1 Lâm sàng
Việc khám lâm sàng giúp cung cấp thêm thông tin, đánh giá mức độ đau và phân biệt các thể đau – nguyên nhân. Khám lâm sàng bao gồm nhìn, sờ, đánh giá vận động và khám thần kinh-cơ chuyên biệt.
Việc khám lâm sàng nên bắt đầu bằng việc quan sát dáng đi của người bệnh khi bước vào phòng khám. Dáng đi cung cấp thông tin về mức độ nặng và ảnh hưởng của đau lưng đến sinh hoạt hàng ngày. Việc quan sát cũng bao gồm đánh giá độ cong cột sống, phạm vi chuyển động của cột sống thắt lưng bao gồm gập – duỗi – xoay trái-phải. Ấn chẩn các cơ cạnh sống, các mấu gai đốt sống, khớp cùng – chậu, các cơ hình lê và vị trí của xương chậu (gai chậu trước trên và gai chậu sau trên).
Bởi vì cột sống thắt lưng tạo khớp bán động với khung xương chậu (đặc biệt là vùng cùng – chậu), nên đau vùng xương chậu thường được mô tả như đau thắt lưng. Để đánh giá các bệnh lý và cấu trúc giải phẫu ở xương chậu, chúng ta phải xác định được vị trí gai chậu trước trên. Từ vị trí mốc giải phẫu đó, tiến hành khám đánh giá tình trạng khớp cùng chậu và các cấu trúc liên quan đến cột sống thắt lưng – xương chậu.
3.10.2 Đánh giá thần kinh
Thông thường, đối với bệnh nhân than phiền về đau lưng cấp tính không kèm dấu hiệu báo động (xem thêm bên dưới), việc chỉ định khám chuyên khoa thần kinh thường không cần thiết. Đối với bác sĩ gia đình, một số nghiệm pháp lâm sàng đơn giản có thể giúp đánh giá – chẩn đoán nhanh và chính xác trong phần lớn các trường hợp.
Đánh giá thần kinh nên bao gồm các nghiệm pháp như: đánh giá phản xạ gân Achilles (S1) và phản xạ gân bánh chè (L2-L4); đánh giá sức cơ: duỗi cổ chân (L4-L5), duỗi ngón chân cái (L5), gập cổ chân (S1). Dấu hiệu yếu cơ xuất hiện khá trễ so với các dấu hiệu khác và có thể bị che lấp bởi tình trạng đau (bệnh nhân không thực hiện được động tác vì đau chứ không phải vì yếu cơ). Nghiệm pháp nâng thẳng chân (Lasègue) nên được thực hiện ở tư thế nằm ngửa để đánh giá sự chèn ép rễ thần kinh. Ngoài ra, có thể thực hiện nghiệm pháp tương tự ở tư thế ngồi.
Các than phiền về rối loạn cảm giác vùng da chi dưới cũng cần được đánh giá vì có tính chuyên biệt cao đối với dây thần kinh hoặc khoanh tủy bị tổn thương. Tùy theo vị trí tổn thương, diện rối loạn cảm giác có thể phân bố theo kiểu khoanh tủy (ví dụ: trong trường hợp chèn ép rễ thần kinh) hoặc theo kiểu đơn dây thần kinh. Chúng ta có thể đánh giá nhanh trên lâm sàng về cảm giác nông ở vùng giữa (L4), mặt lưng (L5), và mặt bên (S1) của bàn chân.
Đánh giá thần kinh của chi dưới cho phép phát hiện trên lâm sàng tổn thương rễ thần kinh ở các mức L4-L5 hoặc L5-S1. Hai vị trí này chiếm tới hơn 90% của tất cả các bệnh lý rễ thần kinh thứ phát do thoát vị đĩa đệm thắt lưng. Trong một số trường hợp bệnh phức tạp, khám lâm sàng không đủ thông tin giúp xác định nguyên nhân. Do vậy, nếu tình trạng đau không được cải thiện sau 4-6 tuần điều trị thì bệnh nhân nên được đánh giá lại và cần tham khảo ý kiến đồng nghiệp chuyên khoa.