Ngứa và đau là hai vấn đề chính liên quan đến các thụ thể cảm giác ở da, là biểu hiện của các tình trạng bệnh lý tại da và bệnh lý toàn thân. Việc nắm vững cơ chế bệnh sinh của ngứa và đau có ý nghĩa quan trọng trong tiếp cận chẩn đoán và điều trị.
Về bản chất, ngứa và đau có cơ chế bệnh sinh tương đồng, cùng được dẫn truyền qua một số sợi thần kinh cảm giác. Tuy nhiên, hai triệu chứng này lại gây ra các phản ứng khác biệt: ngứa kích thích phản ứng gãi, có thể dẫn đến tổn thương da nhằm giảm bớt cảm giác ngứa; trong khi đó, đau lại gây phản xạ rút lui khỏi vùng bị kích thích (ví dụ: khi tay bị kim đâm hoặc bỏng nhiệt).1 Điều này cho thấy sự tham gia của hệ thần kinh trung ương trong việc diễn giải các tín hiệu thần kinh cảm giác được truyền từ ngoại biên. Do đó, việc đánh giá triệu chứng ngứa và đau cần phải tính đến yếu tố chủ quan của từng bệnh nhân, và phân tích trong mối tương quan với các triệu chứng khác.
Về cơ chế bệnh sinh của triệu chứng ngứa, theo Twycross, có thể được phân loại thành bốn nhóm chính:2

1. Ngứa do thụ cảm (pruritoceptive itch). Nguyên nhân của ngứa xuất phát từ da, do tình trạng viêm, khô da, hoặc bất kỳ tổn thương da và kích thích nào tại các thụ thể cảm giác ở da, gây ra triệu chứng ngứa hoặc dị cảm tại da. Các kích thích cảm giác này được dẫn truyền qua các sợi thần kinh C. Ngứa do chàm, ghẻ, mề đay thuộc nhóm này.
2. Ngứa do cơ chế thần kinh (neurogenic itch). Nguyên nhân ngứa là do kích thích các thụ thể thần kinh ở ngoại biên, không có tổn thương cấu trúc thần kinh liên quan đến đường dẫn truyền. Điển hình của loại này là ngứa do viêm gan tắc mật, khi các peptide hướng thần kinh tác động lên thụ thể µ-opioid.
3. Ngứa do bệnh lý thần kinh (neuropathic itch). Ngứa có nguyên nhân từ tổn thương hoặc bệnh lý trên hệ thống thần kinh hoặc dây thần kinh. Điển hình của nhóm này là ngứa do viêm dây thần kinh sau bệnh zona (Herpes Zoster) hoặc ngứa liên quan đến bệnh xơ cứng bì, u thần kinh trung ương.
4. Ngứa do cơ chế tâm lý (psychogenic itch). Đây là tình trạng ảo giác xúc giác, thể hiện rối loạn chức năng của hệ thần kinh trung ương (não) trong việc diễn giải các tín hiệu cảm giác được truyền từ ngoại biên. Như vậy, nhóm này không có bệnh lý thực thể rõ ràng.

Việc phân loại theo bốn nhóm cơ chế bệnh sinh này có liên quan đến các thể lâm sàng của ngứa, sẽ được thảo luận trong phần kế tiếp. Cần lưu ý rằng trong thực tế lâm sàng, trên một bệnh cảnh cụ thể, có thể có nhiều cơ chế cùng đồng thời tham gia gây ra triệu chứng ngứa. Ví dụ, trong trường hợp bệnh nhân có bệnh lý loét thiểu dưỡng do thuyên tắc tĩnh mạch chi dưới, triệu chứng dị cảm và ngứa vùng chân có thể nằm trong bệnh cảnh viêm đa dây thần kinh ngoại biên do thiểu dưỡng (neuropathic itch) và do tình trạng viêm da tại chỗ (pruritoceptive itch).