5.5. Kiểm định tính đồng nhất của hiệu ứng (Kiểm định Breslow-Day) và Diễn giải sự tương tác/biến đổi hiệu ứng (Effect Modification)
Trước khi tổng hợp các OR từ các tầng thành một ước lượng OR gộp chung, cần kiểm tra giả định rằng OR là đồng nhất giữa các tầng. Nếu giả định này bị vi phạm, việc trình bày một ước lượng OR gộp chung là không phù hợp.
Kiểm định Breslow-Day (Breslow-Day Test for Homogeneity): Breslow và Day (1980) đề xuất một kiểm định tính đồng nhất của OR dựa trên mô hình siêu bội không trung tâm. Thống kê kiểm định là:
χ²BD = Σⱼ (aⱼ − Ê(Aⱼ | OR̂MH))² / var̂(Aⱼ | OR̂MH) (5.11)
trong đó Ê(Aⱼ | OR̂MH) và var̂(Aⱼ | OR̂MH) là kỳ vọng và phương sai có điều kiện của Aⱼ dưới phân phối siêu bội không trung tâm với tham số OR = OR̂MH. Dưới H₀: OR₁ = OR₂ = ... = ORⱼ, thống kê này có phân phối xấp xỉ χ²(J − 1).
Kiểm định Breslow-Day là một trong những kiểm định được sử dụng rộng rãi nhất cho tính đồng nhất của OR. Nó có thể được hiệu chỉnh (Tarone, 1985) để cải thiện tính chất mẫu nhỏ.
Diễn giải khi có Dị biệt (Heterogeneity):
- Tương tác định lượng (Quantitative Interaction): Các OR khác nhau về độ lớn nhưng cùng hướng (tất cả > 1 hoặc tất cả < 1). Vẫn có thể trình bày ước lượng OR gộp như một "trung bình" tổng thể, nhưng cần kèm theo cảnh báo về sự khác biệt và trình bày OR riêng cho từng tầng.
- Tương tác định tính (Qualitative Interaction): Các OR khác nhau về cả hướng — một số tầng có OR > 1, một số tầng có OR < 1. Đây là tình huống nghiêm trọng hơn: không nên báo cáo ước lượng OR gộp vì nó sẽ che giấu sự khác biệt quan trọng.
Khuyến nghị thực hành: Khi có bằng chứng về dị biệt, các nhà nghiên cứu nên: (1) trình bày kết quả riêng cho từng tầng; (2) tìm kiếm giải thích lâm sàng hoặc dịch tễ học cho sự khác biệt — dị biệt có thể phản ánh tác động thực sự khác nhau của phơi nhiễm trên các nhóm đối tượng khác nhau (hiệu chỉnh hiệu ứng — effect modification); (3) tránh tổng hợp quá sớm khi chưa hiểu rõ nguồn gốc của dị biệt.
(Nguồn: Newman SC. Biostatistical Methods in Epidemiology. Wiley, 2001. Chương 5, tr.136-142.)
