Đau thể cơ học – viêm có đặc điểm liên quan đến việc kích thích các thụ thể cảm giác thân thể (somatic nociceptors) tại ngoại biên. Các thụ thể này nằm ở các cấu trúc như da, cơ, xương, khớp, dây chằng và cân cơ vùng cổ. Tác nhân gây đau thông thường là các động tác cơ học hoặc hậu quả của phản ứng viêm kích thích trực tiếp lên các thụ thể đau này.
Đau thân thể nông (superficial somatic pain) được kích hoạt bởi các thụ thể cảm giác ở các cấu trúc bề mặt xung quanh cổ, bao gồm da và mô dưới da. Đặc điểm của thể đau này là khu trú, cụ thể và có giới hạn rõ ràng. Ngược lại, đối với đau thân thể sâu (deep somatic pain), cảm giác đau thường nằm sâu, giới hạn kém, diện rộng, mơ hồ, với tính chất âm ỉ hoặc nặng. Đau thân thể sâu liên quan đến tình trạng kích thích các thụ thể cảm giác tại dây chằng, gân, xương, khớp và cơ. Dưới đây là mô tả một số bệnh lý ở cổ gây đau theo thể cơ học – viêm:
- Đau căng cơ vùng cổ: là thể đau rất thường gặp. Đau thường lan tỏa, mơ hồ, mang cảm giác mỏi hơn là đau, không rõ giới hạn, phân bố rộng hai bên cổ (điểm này giúp phân biệt nhanh với đau kiểu rễ thần kinh thường chỉ ở một bên cổ), chủ yếu ở vùng sau cổ. Trong một số trường hợp, đau có thể lan lên vùng chẩm gây đau đầu. Đau căng cơ thường liên quan đến các yếu tố cơ học như tư thế đầu, thói quen sinh hoạt, tính chất công việc hoặc stress tâm lý. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, đau căng cơ có thể là một phần của bệnh cảnh viêm nhiễm trùng toàn thân (ví dụ: sốt siêu vi) hoặc viêm nhiễm tại chỗ vùng cổ.
- Thoái hóa cột sống cổ: là một nhóm bệnh bao gồm các bất thường ở các cấu trúc như dây chằng, gân bám tận, đĩa đệm, xương đốt sống cổ và mô mềm xung quanh. Các bất thường này thường gặp ở những người trên 30 tuổi do sự tích lũy các thay đổi theo thời gian, bệnh lý hoặc chấn thương trong quá khứ. Trong thực hành lâm sàng, do các bất thường này có thể được ghi nhận trên chẩn đoán hình ảnh (X-quang, CT, MRI), chúng ta thường có xu hướng liên kết các tổn thương thoái hóa này với triệu chứng đau của người bệnh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rất ít mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa các dấu hiệu thoái hóa trên hình ảnh và tình trạng đau cổ. Chúng ta cần lưu ý điều này để tránh chẩn đoán sai và điều trị kém hiệu quả.
- Bệnh lý thoái hóa đĩa đệm cột sống cổ: chẩn đoán này chủ yếu dựa vào các ghi nhận trên chẩn đoán hình ảnh (X-quang, CT, MRI) hơn là chẩn đoán lâm sàng, bởi vì có rất ít mối liên hệ giữa các bất thường ghi nhận và tình trạng đau cổ (các bất thường này có thể xuất hiện ở cả người có và không có triệu chứng đau cổ). Bệnh lý này gây đau theo hình thức tổn thương viêm tại chỗ, đau thường tập trung dọc theo đường giữa hơn là lan sang bên. Chỉ 1/3 ngoài của bao xơ đĩa đệm có phân bố thần kinh cảm giác; do đó, đau thân thể sâu chỉ xuất hiện khi có lồi đĩa đệm hoặc thoát vị đĩa đệm gây tổn thương đến vị trí này. Trong trường hợp đĩa đệm chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh, bệnh nhân sẽ có biểu hiện đau kiểu thần kinh (xem phần dưới).
- Đau khớp liên mấu (Facet joint pain): bệnh lý liên quan đến tổn thương các cấu trúc khớp liên mấu và dây chằng vùng cột sống cổ, thường do chấn thương, cử động bất thường hoặc quá tầm của cổ (như xoay, lắc cổ). Triệu chứng đau thường ở đường giữa và cạnh cột sống. Đôi khi đau có thể lan xuống vai, xương bả vai, chi trên hoặc gây đau đầu. Trong đợt đau cấp, chẩn đoán hình ảnh X-quang thường không ghi nhận bất thường. Do đó, việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào khám lâm sàng và bệnh sử.
- Đau cân cơ – gân bám tận của cơ: đây là hội chứng liên quan đến các tổn thương dạng viêm hoặc chấn thương tại điểm bám tận của cân cơ và gân cơ vào xương. Đặc điểm của thể bệnh này là đau tăng lên khi có kích thích tại vị trí tổn thương, bao gồm các kích thích như sờ, nắn, ấn, căng nhóm cơ liên quan, và tăng lên khi vận động chủ động gây co cơ. Đau giảm khi được nghỉ ngơi. Bệnh thường diễn biến thầm lặng với những đợt đau cấp tính xuất hiện sau chấn thương và hết nhanh. Về sau, bệnh có thể diễn tiến thành mạn tính, kết thúc bằng hình ảnh vôi hóa các cấu trúc gân cơ – cân cơ (tạo hình ảnh gai xương ngay tại điểm bám vào xương hoặc diện khớp).
