2.8 Sai phân loại (Misclassification)

Sai phân loại (misclassification) xảy ra khi tình trạng bệnh hoặc tình trạng phơi nhiễm bị phân loại sai. Đây là một dạng của sai số đo lường (measurement error) và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến các ước lượng dịch tễ học.

Sai phân loại không phân biệt (Nondifferential Misclassification): Xảy ra khi xác suất phân loại sai là như nhau giữa các nhóm so sánh (không phụ thuộc vào tình trạng bệnh hoặc phơi nhiễm). Ví dụ, trong một nghiên cứu thuần tập, sai số đo lường phơi nhiễm xảy ra với cùng xác suất ở cả nhóm mắc bệnh và nhóm không mắc bệnh, vì phơi nhiễm được đo trước khi bệnh xảy ra. Hệ quả quan trọng của sai phân loại không phân biệt là nó thường làm loãng (dilute) ước lượng về phía giá trị null (thiên về không — bias toward the null), nghĩa là làm giảm độ lớn của RR hoặc OR, khiến mối liên quan thực sự khó được phát hiện hơn.

Sai phân loại phân biệt (Differential Misclassification): Xảy ra khi xác suất phân loại sai khác nhau giữa các nhóm so sánh. Ví dụ, trong một nghiên cứu bệnh-chứng, các bệnh nhân có thể nhớ lại phơi nhiễm trong quá khứ khác với người thuộc nhóm chứng (thiên lệch nhớ lại — recall bias). Hệ quả của sai phân loại phân biệt là khó dự đoán hơn — nó có thể làm lệch ước lượng theo bất kỳ hướng nào, bao gồm xa khỏi giá trị null (tạo ra ảnh hưởng giả). Đây là dạng sai số nguy hiểm hơn và cần được kiểm soát chặt chẽ ở khâu thiết kế nghiên cứu.

Tác động đến các thước đo khác nhau: Sai phân loại ảnh hưởng đến RD, RR và OR theo các cách khác nhau. Nói chung, sai phân loại không phân biệt trong phơi nhiễm làm loãng RR và OR về phía null. Sai phân loại trong kết cục (bệnh) có thể ảnh hưởng đến RR và OR khác nhau tùy thuộc vào việc sai số có tương quan với phơi nhiễm hay không.

(Nguồn: Newman SC. Biostatistical Methods in Epidemiology. Wiley, 2001. Chương 2, tr.72-76.)