2.6 Các phương pháp kiểm soát yếu tố nhiễu trong thiết kế và phân tích

Có một số phương pháp để kiểm soát yếu tố nhiễu trong các nghiên cứu dịch tễ học. Các phương pháp này có thể được áp dụng ở giai đoạn thiết kế nghiên cứu hoặc giai đoạn phân tích.

1. Phân tầng (Stratification): Đây là phương pháp kiểm soát yếu tố nhiễu trong giai đoạn phân tích. Dữ liệu được chia thành các tầng (strata) dựa trên các mức độ của yếu tố gây nhiễu. Thước đo ảnh hưởng (RD, RR hoặc OR) được tính riêng cho từng tầng. Sau đó, các thước đo trong từng tầng được tổng hợp (pooled) thành một ước lượng chung (summary measure). Phương pháp Mantel-Haenszel và phương pháp bình phương tối thiểu có trọng số (Weighted Least Squares — WLS) là các kỹ thuật phổ biến để tổng hợp các ước lượng theo tầng.

2. Chuẩn hóa (Standardization): Chuẩn hóa là một kỹ thuật kiểm soát yếu tố nhiễu bằng cách điều chỉnh các tỷ suất (rates) để cho phép so sánh giữa các quần thể có cấu trúc khác nhau (ví dụ: tuổi, giới tính). Có hai loại chuẩn hóa: chuẩn hóa trực tiếp (direct standardization) — áp dụng các tỷ suất đặc trưng (ví dụ: theo nhóm tuổi) của quần thể nghiên cứu lên cấu trúc của một quần thể chuẩn; và chuẩn hóa gián tiếp (indirect standardization) — áp dụng các tỷ suất đặc trưng của quần thể chuẩn lên cấu trúc của quần thể nghiên cứu.

3. Phân tích đa biến (Multivariate Analysis): Các mô hình hồi quy, chẳng hạn như hồi quy logistic (logistic regression) và hồi quy Cox (Cox regression), cho phép hiệu chỉnh đồng thời nhiều yếu tố gây nhiễu. Các phương pháp đa biến đặc biệt hữu ích khi có nhiều yếu tố gây nhiễu cần được kiểm soát cùng lúc.

4. Hạn chế (Restriction) và Ghép cặp (Matching): Đây là các phương pháp kiểm soát yếu tố nhiễu ở giai đoạn thiết kế. Hạn chế giới hạn nghiên cứu vào một mức độ cụ thể của yếu tố gây nhiễu (ví dụ: chỉ nghiên cứu nam giới để kiểm soát giới tính). Ghép cặp chọn các đối tượng không phơi nhiễm có cùng đặc điểm gây nhiễu với các đối tượng phơi nhiễm.

Trong tài liệu này, trọng tâm là các phương pháp phân tầng và các kỹ thuật phi hồi quy.

(Nguồn: Newman SC. Biostatistical Methods in Epidemiology. Wiley, 2001. Chương 2, tr.67-69.)