2.2 Các thước đo Ảnh hưởng (Measures of Effect)

Ba thước đo ảnh hưởng sau đây là nền tảng của phân tích dịch tễ học: Hiệu số Nguy cơ (Risk Difference — RD), Tỷ số Nguy cơ (Risk Ratio — RR) và Tỷ số Chênh (Odds Ratio — OR). Xét một thuần tập đóng (closed cohort), nghĩa là một nhóm các cá thể được theo dõi trong một khoảng thời gian xác định. Gọi p₁ là tỷ lệ mắc bệnh (incidence proportion) ở nhóm phơi nhiễm và p₀ là tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm không phơi nhiễm.

Hiệu số Nguy cơ (Risk Difference — RD) được định nghĩa là:

RD = p₁ − p₀   (2.1)

RD là thước đo tuyệt đối (absolute measure), phản ánh nguy cơ dư thừa (excess risk) do phơi nhiễm. RD = 0 khi không có khác biệt về nguy cơ giữa hai nhóm. Giá trị RD > 0 cho thấy phơi nhiễm làm tăng nguy cơ; RD < 0 cho thấy phơi nhiễm có tác dụng bảo vệ.

Tỷ số Nguy cơ (Risk Ratio — RR) được định nghĩa là:

RR = p₁ / p₀   (2.2)

RR là thước đo tương đối (relative measure). RR = 1 khi không có khác biệt. RR > 1 cho thấy phơi nhiễm làm tăng nguy cơ; RR < 1 cho thấy phơi nhiễm làm giảm nguy cơ (bảo vệ).

Tỷ số Chênh (Odds Ratio — OR) được định nghĩa là:

OR = [p₁ / (1 − p₁)] / [p₀ / (1 − p₀)]   (2.3)

OR là tỷ số của chênh odds mắc bệnh ở nhóm phơi nhiễm so với nhóm không phơi nhiễm. OR = 1 khi không có khác biệt. Khi bệnh hiếm (p₀ nhỏ, thường < 0,10), OR xấp xỉ RR. Mặc dù OR kém trực quan hơn RR về mặt diễn giải, OR có các tính chất toán học thuận lợi: OR đối xứng (nếu chúng ta đảo chiều so sánh, OR chỉ đơn giản là nghịch đảo của OR ban đầu), và OR là thước đo có thể ước lượng trực tiếp từ nghiên cứu bệnh-chứng (case-control study) trong khi RR thì không thể.

Bảng 2×2 cho dữ liệu thuần tập đóng

Với p₁ = a/n₁ và p₀ = b/n₀, ta có: RD = a/n₁ − b/n₀; RR = (a/n₁)/(b/n₀); OR = [a/(n₁−a)]/[b/(n₀−b)] = a(n₀−b)/[b(n₁−a)].

(Nguồn: Newman SC. Biostatistical Methods in Epidemiology. Wiley, 2001. Chương 2, tr.33-39.)