2.4. Đánh giá hiện tượng nhiễu thông qua Tính gộp được (Collapsibility)

Một trong những cách tiếp cận để hiểu và định nghĩa nhiễu là thông qua khái niệm tính collapsibility (tính "gộp được") của các thước đo ảnh hưởng. Một thước đo ảnh hưởng được gọi là có tính collapsible (gộp được) đối với một biến đồng biến (covariate) nếu thước đo thô (crude measure) — thu được từ dữ liệu gộp chung — bằng với trung bình có trọng số (weighted average) của các thước đo riêng biệt trong từng tầng (stratum-specific measures).

Cụ thể, xét một biến gây nhiễu tiềm năng với K tầng (strata). Gọi RD_thô là hiệu số nguy cơ (Risk Difference – RD) từ bảng 2×2 gộp chung, và RD_k là RD trong tầng thứ k. Theo định nghĩa, nếu một thước đo có tính collapsible, thì thước đo thô sẽ bằng tổng có trọng số của các thước đo trong từng tầng (ví dụ: RD_thô = Σ w_k · RD_k với các trọng số dương w_k nào đó).

Tính collapsibility của OR, RR và RD: Một kết quả quan trọng là OR có tính collapsibility (nếu OR đồng nhất giữa các tầng), trong khi RR và RD không có tính collapsibility. Điều này có nghĩa là ngay cả khi không có nhiễu, RR_thô (tỷ số nguy cơ thô) có thể khác với trung bình có trọng số của các RR tầng. Đây là một trong những lý do khiến OR được ưa chuộng trong phân tích dịch tễ học — OR có các tính chất thống kê thuận lợi hơn.

Cụ thể, đối với RD: ngay cả khi RD đồng nhất giữa các tầng (RD_k = RD với mọi k), RD_thô sẽ khác RD_k nếu tỷ lệ phơi nhiễm thay đổi giữa các tầng. Tương tự, RR_thô sẽ khác RR_k nếu tỷ lệ nguy cơ nền (baseline risk) thay đổi giữa các tầng. Tuy nhiên, nếu OR đồng nhất giữa các tầng, OR_thô sẽ bằng với OR chung (OR_chung) khi không có nhiễu.

(Nguồn: Newman SC. Biostatistical Methods in Epidemiology. Wiley, 2001. Chương 2, tr.46-55.)