Giảm triệu chứng không đặc hiệu

Hiện có nhiều thuốc điều trị triệu chứng ngứa không đặc hiệu trên thị trường. Các sản phẩm này thường có cơ chế chung là làm giảm cảm giác ngứa từ ngoại biên thông qua tác động lên các thụ thể hoặc sợi thần kinh ngoại biên. Một số sản phẩm phổ biến bao gồm:
- Menthol: gây cảm giác mát lạnh trên da, thường có trong các sản phẩm dưỡng da dạng lotion, dầu cù là, dầu gió, thuốc dán giảm đau và thuốc xông hơi.
- Camphor: gây ức chế nhẹ thần kinh cảm giác ngoại biên, thường có trong dầu cù là, dầu nóng dùng để thoa hoặc mát-xa da, và thuốc dán giảm đau.
- Thuốc gây tê: các sản phẩm dạng thoa chứa lidocain, prilocaine. Các thuốc này ức chế dẫn truyền thần kinh cảm giác ngoại biên, giúp giảm cảm giác đau và ngứa.
- Capsaicin: là chất chiết xuất từ ớt, được sử dụng trong điều trị các cảm giác da nông, bao gồm ngứa và đau mạn tính có nguồn gốc thần kinh. Cơ chế tác dụng của thuốc là làm cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh (như chất P) thông qua việc kích hoạt và sau đó làm giảm nhạy cảm các thụ thể TRPV1, từ đó giảm tín hiệu cảm giác thần kinh từ ngoại biên. Do cơ chế tác dụng đặc thù này, thuốc có thể gây cảm giác kích ứng tại da trong khoảng 30 phút đầu sử dụng. Điều này có thể gây khó chịu cho bệnh nhân, do đó cần tư vấn và giải thích rõ ràng trước khi dùng.

Điều trị ngứa nhóm 1: thông qua histamin

Đối với nhóm lâm sàng 1, sự phóng thích histamin đóng vai trò chủ đạo trong cơ chế bệnh sinh, giải thích các triệu chứng tại chỗ và ngứa da. Đây là nhóm có đáp ứng tốt nhất với các thuốc kháng histamin.
- Thuốc kháng histamin thoa da tại chỗ: Hiện có nhiều sản phẩm trên thị trường. Mặc dù tác động đúng cơ chế bệnh sinh, hiệu quả của thuốc kháng histamin thoa da tại chỗ có thể bị hạn chế khi phản ứng histamin đã diễn ra. Hơn nữa, việc sử dụng kéo dài các thuốc như promethazine (Phenergan) hoặc diphenhydramine dạng thoa có nguy cơ gây viêm da tiếp xúc dị ứng, do đó cần thận trọng.
- Thuốc corticoid tại chỗ: Thuốc có hiệu quả đối với các trường hợp có phản ứng viêm (thường liên quan đến cơ chế giải phóng histamin và các chất trung gian gây viêm khác). Mặc dù thuốc không tác động trực tiếp lên cơ chế ngứa không qua histamin của các nhóm 2, 3, 4, nhưng corticoid thoa tại chỗ vẫn có thể hữu ích trong việc kiểm soát viêm da thứ phát do gãi hoặc các tổn thương viêm da đi kèm, từ đó giúp phá vỡ vòng luẩn quẩn ngứa-gãi. Thuốc được xem là lựa chọn điều trị hàng đầu đối với các bệnh như viêm da cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc, viêm da tổ đĩa, v.v. Các vết côn trùng đốt không nhiễm trùng cũng đáp ứng rất tốt với corticoid.
- Các thuốc điều hòa miễn dịch như cyclosporine, azathioprine, mycophenolate mofetil cũng đang được nghiên cứu trong điều trị ngứa đối với các trường hợp chàm da nặng, kháng trị. Tuy nhiên, hiệu quả của thuốc cần được cân nhắc kỹ lưỡng so với chi phí và nguy cơ tác dụng phụ.

Điều trị ngứa nhóm 2,3: không thông qua histamin

Về mặt lý thuyết, đối với các nhóm lâm sàng này, bản chất của ngứa là một dạng dị cảm da. Do đó, việc điều trị bằng thuốc kháng histamin thường không đạt được mục tiêu kiểm soát triệu chứng ngứa trong phần lớn các trường hợp.
Trong thực hành lâm sàng, bệnh cảnh lâm sàng có thể phức tạp hơn do sự phối hợp của nhiều cơ chế gây ngứa. Cụ thể, động tác gãi da gây viêm da thứ phát, dẫn đến ngứa thông qua cơ chế histamin; diễn tiến nặng của bệnh lý suy tĩnh mạch chi dưới có thể dẫn đến loét thiểu dưỡng, nhiễm trùng, gây ngứa theo cơ chế viêm có liên quan đến histamin. Theo kinh nghiệm thực hành lâm sàng, sự phối hợp các cơ chế gây ngứa là thường gặp, do đó cần chú ý điều trị phù hợp.
- Thuốc chống trầm cảm: Bao gồm nhóm SSRI (selective serotonin reuptake inhibitors – thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc) như sertraline, paroxetine; nhóm SNRI (serotonin norepinephrine reuptake inhibitors – thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine) như venlafaxine; và nhóm chống trầm cảm ba vòng như amitriptyline, imipramine. Với liều thấp, các thuốc này có tác dụng giảm dị cảm ngứa da. Các thuốc này phù hợp với các trường hợp ngứa ở bệnh nhân tăng ure máu, do tắc mật, bệnh u lympho (lymphoma), các trường hợp ngứa do bệnh nội khoa và ngứa tâm thần.
- Thuốc chống động kinh: Các thuốc chống động kinh, đặc biệt là gabapentin và pregabalin, được biết đến rộng rãi trong điều trị các triệu chứng dị cảm da (như tê bì da). Cơ chế tác dụng của thuốc là gắn vào tiểu đơn vị alpha-2-delta của kênh calci phụ thuộc điện thế tại thần kinh trung ương, từ đó làm giảm giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh kích thích (như glutamate, chất P, norepinephrine). Điều này giúp giảm tín hiệu dị cảm của da nói chung, hoặc triệu chứng ngứa dị cảm nói riêng. Các trường hợp viêm đơn dây thần kinh, viêm đa dây thần kinh, hội chứng chèn ép thần kinh, v.v., có đáp ứng tốt với các thuốc thuộc nhóm này.