Áp dụng 9 tiêu chí Bradford Hill
Bradford Hill đề xuất 9 tiêu chí để đánh giá liệu một tương quan thống kê có thể suy ra nhân quả hay không. Áp dụng cho case cà phê-tuổi thọ:
- ✅1. Độ mạnh (Strength): HR = 0.80 — mức giảm 20% là vừa phải. HR càng xa 1.0 càng mạnh. So với hút thuốc (HR ≈ 0.20 cho ung thư phổi), HR 0.80 là yếu.
- ✅2. Tính nhất quán (Consistency): Nhiều nghiên cứu trên các quần thể khác nhau cho thấy kết quả tương tự. ✅
- ⚠️3. Tính đặc hiệu (Specificity): Cà phê ảnh hưởng đến nhiều bệnh (tim mạch, ung thư, tiểu đường...) — không đặc hiệu. ⚠️
- ❓4. Tính thời gian (Temporality): Uống cà phê có trước tử vong? Có, nhưng reverse causation là vấn đề. ❓
- ✅5. Liều-đáp ứng (Biological gradient): Uống càng nhiều cà phê → giảm tử vong càng nhiều? Một số nghiên cứu cho thấy mối quan hệ hình chữ U (tối ưu 3–4 ly/ngày). ✅
- ❓6. Hợp lý sinh học (Plausibility): Có cơ chế sinh học? Chất chống oxy hóa trong cà phê (polyphenol) có thể giảm viêm. Nhưng cũng có thể caffeine gây tăng HA. ❓
- ⚠️7. Tính mạch lạc (Coherence): Phù hợp với kiến thức hiện tại? Không mâu thuẫn. ⚠️
- ⚠️8. Bằng chứng thực nghiệm (Experiment): Chưa có RCT lớn nào về cà phê-tử vong. Bằng chứng từ RCT còn yếu. ⚠️
- ⚠️9. Tương tự (Analogy): Các chất chống oxy hóa khác (trà xanh) cũng cho thấy hiệu ứng bảo vệ tương tự. ⚠️
⚠️ Sai lầm thường gặp — "p < 0.05 = có nhân quả"
p < 0.05 chỉ cho thấy tương quan thống kê có ý nghĩa — KHÔNG chứng minh nhân quả. Với cỡ mẫu 500.000, ngay cả một tương quan rất yếu (HR = 0.95) cũng có thể đạt p < 0.05. Always: Effect size + Confidence interval + Bradford Hill = Causality assessment.
