Hình 1. OR và KTC 95% theo mức độ hút thuốc — hiệu ứng dose-response rõ rệt.
Hình 2. Tỷ lệ hút thuốc trong nhóm ca (K phổi) và nhóm chứng.
Diễn giải kết quả
- OR = 17.0 — một trong những OR lớn nhất trong dịch tễ học. So sánh: OR giữa HPV và ung thư cổ tử cung là ~5, giữa tăng HA và đột quỵ là ~3, giữa béo phì và ĐTĐ2 là ~7. Với OR = 17, khó có thể giải thích bằng bất kỳ yếu tố gây nhiễu nào.
- KTC 95%: 10.3 – 28.1 — khoảng tin cậy hoàn toàn nằm trên 1, khẳng định mối liên quan thực sự (p < 0.001). Ngay cả ở giới hạn dưới (OR=10.3), đây vẫn là mối liên quan rất mạnh.
- Dose-response rõ rệt: OR tăng từ 6.8 (< 20 PY) → 22.1 (20–39 PY) → 37.4 (≥ 40 PY). Đây là bằng chứng ủng hộ quan hệ nhân quả mạnh mẽ.
- Trong nhóm chứng, 85% không hút thuốc (170/200) — phù hợp với tỷ lệ hút thuốc chung ở cộng đồng. Trong nhóm ca, 75% có hút thuốc (150/200) — cho thấy hút thuốc là yếu tố nguy cơ chính.
🔍 Tại sao OR không phải RR?
OR = 17.0 có nghĩa: odds hút thuốc ở ca gấp 17 lần odds hút thuốc ở chứng. Đây không phải là "người hút thuốc có nguy cơ ung thư phổi cao gấp 17 lần" — đó mới là RR. Tuy nhiên, vì ung thư phổi không phải bệnh hiếm, OR không xấp xỉ RR. Nhưng trong thực hành, OR thường được diễn giải như RR trong case-control vì RR không thể tính trực tiếp. Công thức chuyển đổi: RR = OR / [(1 − p₀) + (p₀ × OR)] với p₀ là tỷ lệ mắc ở nhóm không phơi nhiễm. Với p₀ ≈ 0.05 (tỷ lệ K phổi ở người không hút), RR ≈ 17 / [(1−0.05) + (0.05×17)] = 17 / [0.95 + 0.85] = 17/1.80 = 9.4. Vậy người hút thuốc có nguy cơ K phổi cao gấp ~9.4 lần (OR=17 overestimates RR).
⚠️ Recall bias — Sai lệch hồi tưởng
Người bị ung thư phổi có xu hướng nhớ chính xác hơn về thói quen hút thuốc (vì họ luôn suy nghĩ "tại sao tôi bị ung thư?"), trong khi người khỏe mạnh có thể quên hoặc giảm nhẹ mức độ hút. Điều này làm OR bị thổi phồng (overestimate). Để giảm thiểu, nên: (1) phỏng vấn bằng bộ câu hỏi chi tiết, (2) kiểm tra chéo với người thân, (3) sử dụng marker sinh học (cotinine) nếu có thể.
