Năm 1965, Sir Austin Bradford Hill đưa ra 9 tiêu chí để đánh giá liệu một mối liên quan thống kê có phải là quan hệ nhân quả hay không. Đây là công cụ kinh điển nhất trong suy luận nhân quả dịch tễ học.
| # | Tiêu chí | Mô tả | Ví dụ (Hút thuốc → Ung thư phổi) |
|---|---|---|---|
| 1 | Độ mạnh (Strength) | Mối liên quan càng mạnh, càng dễ là nhân quả | RR = 10–20, rất mạnh |
| 2 | Tính nhất quán (Consistency) | Kết quả được lặp lại ở nhiều nơi, nhiều quần thể | Tìm thấy ở Anh, Mỹ, Nhật... |
| 3 | Tính đặc hiệu (Specificity) | Một nguyên nhân → một hậu quả (không bắt buộc) | Hút thuốc gây nhiều bệnh, không đặc hiệu |
| 4 | Tính thời gian (Temporality) | Nguyên nhân phải xảy ra trước hậu quả | Hút thuốc trước, ung thư sau |
| 5 | Liều-đáp ứng (Dose-Response) | Liều cao → nguy cơ cao | Hút càng nhiều, nguy cơ càng cao |
| 6 | Hợp lý sinh học (Plausibility) | Cơ chế sinh học giải thích được | Chất gây ung thư trong khói thuốc |
| 7 | Mạch lạc (Coherence) | Phù hợp với kiến thức hiện có | Tỷ lệ ung thư tăng cùng hút thuốc |
| 8 | Thực nghiệm (Experiment) | Bằng chứng từ thực nghiệm (động vật) | Chuột hít khói → ung thư phổi |
| 9 | Tương tự (Analogy) | Yếu tố tương tự đã biết gây bệnh | Amiang gây ung thư phổi |
💡 Lưu ý: Không có tiêu chí nào là bắt buộc hay đủ để kết luận nhân quả. Các tiêu chí này giống như "manh mối" trong một vụ án — càng nhiều manh mối, càng chắc chắn. Trong thực tế, temporality (thời gian) và strength (độ mạnh) thường được coi là quan trọng nhất.
📚 Sir Austin Bradford Hill — Cha đẻ của suy luận nhân quả hiện đại
Sir Austin Bradford Hill (1897-1991) là nhà dịch tễ học người Anh, người đã cách mạng hóa y học thế kỷ 20. Ông cùng Richard Doll thực hiện nghiên cứu thuần tập trên 40.000 bác sĩ Anh từ năm 1951, theo dõi trong 50 năm, cung cấp bằng chứng thuyết phục về mối liên quan giữa hút thuốc và ung thư phổi.
Ông cũng là người thiết kế RCT đầu tiên (streptomycin cho lao phổi, 1948) — xem bài DT06. Nhưng di sản lớn nhất của ông là 9 tiêu chí Bradford Hill, công cụ suy luận nhân quả được sử dụng rộng rãi nhất trong y học và sức khỏe cộng đồng cho đến ngày nay.
🔬 Câu nói nổi tiếng: Bradford Hill từng viết: "Tất cả các bằng chứng khoa học đều là tương đối — không có gì là chắc chắn tuyệt đối. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta không thể hành động dựa trên bằng chứng." Đây là triết lý của y học dựa trên bằng chứng (EBM).
📚 Mô hình nguyên nhân: Web of Causation và Rothman's Sufficient Cause Model
Một bệnh thường không chỉ có một nguyên nhân, mà là kết quả của nhiều yếu tố tương tác phức tạp. Hai mô hình quan trọng:
Web of Causation (Mạng lưới nguyên nhân)
Hình dung bệnh tật như một mạng nhện — nhiều yếu tố (di truyền, môi trường, hành vi, xã hội) đan xen và tương tác với nhau. Ví dụ: bệnh tim mạch vành — không chỉ do cholesterol, mà còn do hút thuốc, ít vận động, di truyền, stress, chế độ ăn... Mô hình này nhấn mạnh rằng can thiệp vào bất kỳ mắt xích nào trong mạng lưới cũng có thể ngăn bệnh.
Rothman's Sufficient Cause Model (Mô hình nguyên nhân đủ của Rothman)
Ken Rothman (1976) đề xuất rằng một bệnh xảy ra khi có đủ một tập hợp các yếu tố (sufficient cause). Mỗi yếu tố riêng lẻ là một thành phần nguyên nhân (component cause). Có nhiều "công thức" (sufficient cause) khác nhau dẫn đến cùng một bệnh.
Ví dụ: Ung thư phổi có thể xảy ra qua "công thức A" (hút thuốc + yếu tố di truyền) hoặc "công thức B" (phơi nhiễm amiăng + yếu tố di truyền). Yếu tố di truyền xuất hiện trong cả hai công thức — nó là thành phần cần thiết nhưng không đủ.
🔬 Ý nghĩa thực tế: Mô hình Rothman giải thích tại sao không phải ai hút thuốc cũng bị ung thư phổi — họ thiếu các thành phần khác trong "công thức" đủ. Và nó cũng giải thích tại sao loại bỏ một yếu tố (như hút thuốc) có thể ngăn được phần lớn bệnh, ngay cả khi yếu tố đó không phải là "nguyên nhân duy nhất."
