Thuyết xử lý kép (Dual Process Theory - DPT) mô tả hai hệ thống nhận thức riêng biệt nhưng tương tác chặt chẽ, cùng chi phối quá trình ra quyết định và giải quyết vấn đề lâm sàng [1, 2]. Các mô hình lập luận lâm sàng trên thực tế chính là sự vận dụng cụ thể của hai hệ thống này trong thực hành y khoa hàng ngày.
┌────────────────────────────────────────┐
│ LÝ THUYẾT XỬ LÝ KÉP (DUAL PROCESS) │
└───────────────────┬────────────────────┘
│
┌──────────────────────────────┴──────────────────────────────┐
▼ ▼
┌─────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────────┐
│ HỆ THỐNG 1: Tư duy nhanh │ │ HỆ THỐNG 2: Tư duy chậm │
│ • Trực giác, tự động, vô thức │ │ • Phân tích, logic, có chủ đích │
│ • Ít tốn tài nguyên nhận thức │ │ • Nỗ lực nhận thức cao │
└────────────────┬────────────────┘ └────────────────┬────────────────┘
│ │
▼ ┌───────────────┴───────────────┐
[MÔ HÌNH 4: Nhận dạng] ▼ ▼
[MÔ HÌNH 1: Khảo sát] [MÔ HÌNH 2: Lược đồ]
│ │
└───────────────┬───────────────┘
▼
[MÔ HÌNH 3: Xác suất]
(Giao thoa giữa HT1 & HT2)
1. Hệ thống 1 (System 1) - Tư duy nhanh và Trực giác
• Đặc điểm: Hoạt động nhanh chóng, tự động, vô thức và tốn rất ít tài nguyên nhận thức. Hệ thống này dựa trên kinh nghiệm tích lũy, các mẫu bệnh cảnh lâm sàng đã học và các lối tắt nhận thức (heuristics) để đưa ra quyết định tức thì [2, 3].
• Mô hình đại diện: Mô hình 4 - Nhận dạng mẫu (Pattern recognition) hoặc nhận dạng bệnh cảnh đặc hiệu.
2. Hệ thống 2 (System 2) - Tư duy chậm và Phân tích
• Đặc điểm: Hoạt động chậm rãi, có ý thức, có chủ đích, đòi hỏi sự tập trung cao độ và nỗ lực nhận thức lớn. Hệ thống này vận hành thông qua phân tích logic, lập luận dựa trên quy tắc và suy luận giả thuyết - diễn dịch (hypothetico-deductive reasoning) [1, 3, 4].
• Mô hình đại diện: Mô hình 1 - Khảo sát toàn diện (Exhaustive method) và Mô hình 2 - Tiếp cận theo lược đồ phân nhánh (Scheme-inductive approach).
• Mô hình 3 - Tiếp cận theo xác suất (Probabilistic/Bayesian approach) đóng vai trò là mô hình giao thoa, kết hợp các thuật toán logic của Hệ thống 2 với các phán đoán lâm sàng nhanh và kinh nghiệm thực tế của Hệ thống 1.
